Hozirgi holat (29.07.2026). Davlat kripto-infratuzilmasi bilan ulanish jonli ishlaydi: E-IMZO server (DSV), milliy vaqt-belgisi xizmati va sertifikat holati tekshiruvi ochilgan. Lekin platformaning o'zi hali demo rejimida — imzo oqimi jonli infratuzilmaga hali ulanmagan.
Demak: bugun demoda qo'yilgan imzo yuridik kuchga ega emas. Uni mijozga "sudbardosh" deb ko'rsatish mumkin emas. Qolgan ishlar 7-bo'limda.
Imzola nima? Har imzolangan hujjat serverda kriptografik hash va ishonchli vaqt belgisi bilan muhrlanadi — keyin o'zgartirib bo'lmaydi va uni istalgan odam mustaqil tekshira oladi. Asosiy ustunlik: raqobatchilar SMS/OTP ga tayanadi (sudda zaif), Imzola esa E-IMZO/ERI (davlat PKI) ga — ЗРУ-793 4-moddasi bo'yicha qo'lda qo'yilgan imzoga teng.
1Uch senariy — bir qarashda
Har birida kim boshlaydi va kim qanday tasdiqlaydi farq qiladi.
| Senariy | Kim ↔ Kim | 1-tomon | 2-tomon | Holat |
|---|---|---|---|---|
| B2B | Kompaniya ↔ Kompaniya | ERI | ERI | Qurilmoqda |
| Ichki HR | Rahbar ↔ Xodim | ERI | ERI yoki aksept | Demo tayyor |
| B2C | Biznes ↔ Jismoniy shaxs | ERI | Aksept | Demo tayyor |
Bir qoida: kompaniya yoki rahbar doim ERI bilan imzolaydi. Ikkinchi tomon boshqa kompaniya bo'lsa — u ham ERI; oddiy jismoniy shaxs bo'lsa — aksept (tasdiqlash).
2ERI va aksept — eng muhim farq
Bu Imzola'ning yuridik yuragi. Ikkovi bir xil emas va biz ularni hech qachon aralashtirmaymiz.
| ERI (E-IMZO imzo) | Aksept (tasdiqlash) | |
|---|---|---|
| Nima | Davlat kriptografik imzosi | Rozilik harakati |
| Yuridik asos | ЗРУ-793 4-modda — qo'lda imzoga teng | FK 366 — aksept (kelishuv) |
| Sudda | Eng kuchli — rad etish qiyin | Dalil, lekin imzo emas |
| Kim uchun | Kompaniya, rahbar, yuridik shaxs | Jismoniy shaxs |
Qat'iy chegara. Aksept hech qachon "imzo" yoki "sudbardosh" deb atalmaydi — na mahsulotda, na hujjatda, na sudda. Faqat ERI = ЗРУ-793 imzosi.
3B2B — kompaniya ↔ kompaniya
Misol: "A" kompaniya "B" kompaniyaga xizmat shartnomasini yuboradi. Ikkovi ham ERI bilan imzolaydi — eng kuchli yuridik holat.
- "A" shablondan shartnoma tuzadi (kontragent, summa, sana, rekvizit).
- "A" rahbari E-IMZO bilan imzolaydi.
- "B" kompaniyaga bir martalik xavfsiz havola yuboriladi.
- "B" rahbari hujjatni ko'radi — aynan ko'rgan ko'rinish muhrlanadi.
- "B" rahbari o'z ERI'si bilan imzolaydi. Hujjat yopiladi va arxivga tushadi.
Talab: ikkala tomonda ham amaldagi ERI kaliti va kompyuterda E-IMZO dasturi bo'lishi kerak. Telefondan imzolash hozircha mavjud emas.
4B2C — biznes ↔ jismoniy shaxs
Misol: o'quv markazi ota-onaga kurs shartnomasini yuboradi.
- Kompaniya shartnomani tuzadi va ERI bilan imzolaydi.
- Mijozga SMS yoki Telegram orqali havola boradi.
- Mijoz hujjatni ochib o'qiydi.
- Mijoz shaxsini tasdiqlaydi va akseptni bosadi.
- Hujjat muhrlanadi; ikkala tomonda nusxa qoladi.
Aniq bo'lsin: bu yerda mijoz tomoni — aksept, imzo emas. Yuqori qiymatli B2C hujjatlar uchun mijozda ham ERI bo'lishi kerak.
5Ichki HR — kompaniya xodimlari
Imzola qamraydigan hujjatlar
Ta'til arizasi va buyrug'i, komandirovka, navbatchilik, ichki reglament bilan tanishtirish, premiya buyrug'i, tushuntirish xati, qabul-topshiruv dalolatnomasi, xodim bilan maxfiylik kelishuvi.
Imzola qamramaydigan hujjatlar
Mehnat shartnomasi — Mehnat kodeksi va ВМҚ №891 bo'yicha
elektron shaklda faqat davlat tizimi (my.mehnat.uz) orqali tuziladi.
Bizda emas.
Intizomiy jazo va ishdan bo'shatish buyruqlari ham qamrovdan tashqarida — ularda qat'iy muddat va shakl talablari bor.
Ya'ni Imzola ichki jarayonlarning erkin zonasini qamraydi — imperativ mehnat hujjatlarini emas.
6Har imzo qanday himoyalanadi
Ko'rgan narsangiz imzolanadi
Hujjat serverda rasmga aylantiriladi va aynan o'sha ko'rinish muhrlanadi. "Men boshqa matnni ko'rgandim" degan e'tiroz o'tmaydi.
Hash va vaqt belgisi
Hujjatdan barmoq izi (hash) olinadi va milliy vaqt-belgisi xizmatidan ishonchli vaqt muhri qo'yiladi. Bitta harf o'zgarsa ham hash mos kelmay qoladi.
Sertifikat tekshiruvi
Imzo qo'yilgan payt sertifikat amal qilganmi — shu daqiqada tekshiriladi va natija saqlanadi. Keyin sertifikat muddati tugasa ham dalil qoladi.
O'zgartirib bo'lmaydigan arxiv
Imzolangan fayl qayta yozib bo'lmaydigan xotiraga tushadi. Har harakat zanjirli jurnalga yoziladi — bir bo'g'in o'zgarsa zanjir uziladi va bu darhol ko'rinadi.
Shaxsga bog'lash
Imzo sertifikatidagi PINFL hujjatdagi tomon bilan solishtiriladi. Mos kelmasa imzo qabul qilinmaydi.
Mustaqil tekshiruv
Har hujjatda tekshirish havolasi bo'ladi. Uni sud, kontragent yoki istalgan odam ochib, hujjat haqiqiyligini bizdan so'ramasdan ko'ra oladi.
7Jonli qilish uchun nima qoldi
| Nima | Holat | Izoh |
|---|---|---|
| E-IMZO server (DSV) | Bajarildi | Jonli ishlayapti |
| Milliy vaqt-belgisi (TSA) | Bajarildi | Muhr qo'yilyapti |
| Sertifikat holati (OCSP) | Bajarildi | Tekshiruv ishlayapti |
| Platformani jonli ulash | Ish ustida | Imzo oqimi hali demo rejimida |
| B2B ERI → ERI oqimi | Ish ustida | Ikki tomon ham ERI bilan |
| Telefondan imzolash | Yo'q | Alohida shartnoma talab qiladi |
| Biometrik tasdiqlash | Yo'q | B2C fazasida qo'shiladi |
Nima o'zgardi. Eng qiyin qism — davlat kripto-infratuzilmasiga ulanish — hal qilindi. Qolgani platformaning o'z ishi.
Savolingiz bormi? Kompaniyangiz uchun qanday ishlashini ko'rsatamiz — info@imzola.uz.